........

venerdì 15 settembre 2017

Josif Ppapagjoni - Pluhuri i artë i përjetësive



Josif Papagjoni

PLUHURI I ARTË I PËRJETËSIVE 



Agim Mato ka një emër në poezinë shqipe, nisur me tre vëllimet e tij poetike para vitit 1990: “Jug”, “Në pragun e shtëpive tona”, “Buka e fjalëve” dhe më tutje me të tjerë si: “Jashtë eklipsit”, “Fundo”, “Lundrimet”. Vëllimi i fundit, “Pluhuri i artë i përjetësive”, poeti është gjithëpo ai, me imazhet dhe mbresat e detit dhe brigjeve të tij si dhe gjithë leksikun zoomorf dhe litomorf që lidhet me to, nga njëra anë dhe përjetimet për çka ngjet aty thellë, në shpirtin e tij, nga fëmijëria vrapacake dhe naive tek rinia dhe flukset dashurore, më tutje me shqetësimin e kohës, turbullirën dhe dhëmbët e hekurt të diktaturës, nën një pafajësi sa rebele aq dhe të trishtë. Në rininë time dhe më tutje kisha qejf të bisedoja me Agimin për letërsinë e veçmas për poezinë.
E kishte fituar qysh atëherë në fundvitet ’60 më librin “Jug” statusin e poetit të lakuar, që shkruante “ndryshe”, përtej robërisë së rimës dhe klisheve të ngulura, duke kërkuar hapësira intime të një botë që këndellej e habitej nga stërkalat, guaskat, pulëbardhat, fiqtë e detit, dallgët, anijet dhe njerëzit. Këtë qasje nuk e largoi kurrnjëherë edhe në librat e tjerë, duke dëshmuar lidhjen e brendshme me qytetin e tij. Asokohe e shihja shpesh që dilte vetëm buzë detit, i mjaftonte vetvetja, meditimet dhe përjetimet e tij poetike. E dija se kishte një “biografi” të keqe, andaj dhe nuk hapej lehtë. Pas vitit 1990 ai i mbeti besnik po librit, po poezisë, madje ngriti edhe një biznes botimesh nën emrin domethënës “Milosao” si dhe një medie elektronike që i shërbeu iluminizmit të qytetit dhe banorëve të tij.
Si kredo poetike e vëllimit “Pluhuri i artë i përjetësisë”, përveç detit të pranishëm gjithkund, fëmijërisë me vrapin e pafaj të ëndrrave e lodrave,  afërmendsh edhe Sarandës, më duket se qëlloj në shenjë për çka ajo është, për vlerën dhe epërinë poetike pikërisht me poezinë “Sa herë më është dashur”, të cilën dua ta sjell të plotë, besoj pa gabuar përballë shijes së një lexuesi të kualifikuar:
“Sa herë më është dashur të bëj betime,/ kam vënë në be kokën e nënë sime;/ kam vënë në be pa u trembur këtë truall,/ këtë bukë që me lot e kam gatuar;/ këtë këngë që e mbartja mbi supe si Sizifi,/ e ma shembnin në humnera dhe e ngrija sërishmi./ Më është dashur të bëj be për dritën e syve të mi,/ për nderin që të parët më janë bërë fli./ Për hapat që ime bijë sapo ka hedhur,/ për vatrën ku zjarri i vatrës rri i ndezur./ Më është dashur… edhe be të rëndë kam bërë,/ se rëndë më ka peshuar fjala e dhënë./ Dhe nëse do të vdes pa e mbajtur fjalën,/ si në baladë do të shihni të ringjallem.”
Trysninë e përbindëshave të njëhershëm që ia ndalonin këngën si Orfeut qëmoti dhe e brengosnin, e detyronte poetin t’i ngjante asaj guaskës së zbrazur, flakur mes guralecëve të yjeve, si spirancë anijesh e këputur nga zinxhirët, “I mbyllur shpirti,/ E mbyllur kënga,/ Rrethi i një laku më shtrëngonte në fyt,/ Dhe, oh, me sa kujdes i hidhja këmbët/ të mos shkelja/ aty ku më prisnin greminat. (Rreth i mbyllur i një kohe) E po kësaj natyre është dhe homazhi për mëmën, që mbushte me frymë shtëpinë e vjetër, por në invers, teksa thuhet: “Bëhem fëmijë, nuse, bëj vetë fëmijë,/ mbush me frymën time odat,/ i mbush me ju dhe me të ikurit nga kjo jetë…
Darkave shoh dritat që ndizen atje poshtë ku rroni/ dhe më merr malli./ Nuk po them,/ më djeg shpirti ajo tufë engjëjsh që më thërret së largu,/ po unë si t’i lë kujtimet që më rëndojnë në shpirt?” (Mëma) Ose metonimia mbresëlënëse e ringjalljes së Tatës (babait) të sertë dhe antikomunist, në shpirtin dhe vetëdijen e poetit, si një shëmbëllim ku përbuzja ndaj diktatorit dhe diktaturës, logoritë groteske faqeçjerra të njerëzve të indoktrinuar për vdekjen e tij, i shndërron në absurd dhe tinguj të përzishëm.
Portretimi me pak vija fizike vizuale, por duke krijuar, përkundrazi, hapësira mallëngjyese dhe impakte vetjake është një cilësi e lavdërueshme e poezisë së Agimit. Dhe këtu unë do të veçoja pikërisht Noti Llambraqin, një personazh tejet i njohur në Sarandë, portreti i të cilit, si e një Sokrati mjekërbardhë me pak çartje brenda, sidomos penelata aq e ngrohtë, si prej vëllai, që ky oshënar i tempujve të detit, kur mjekët ia kishin prerë shpresën e jetës nga sëmundja e pashërueshme e kancerit, ishte po deti ai që e mori me vete në gjirin e tij dhe i ridha jetën e mohuar, duke e shndërruar në një ikonë të qytetit, ashtu i lakuriqtë, këmbëzbathur, si asketët e dikurshëm në kërkim të kushedi çfarë të vërtetash, ndoshta, siç thotë poeti, një kumt e bard i “mirësisë”… (Noti Llambraqi)
Transformimi i “shenjave” tradicionale të dashurisë me letra dhe zemra mbi kartolina, në komunikimet virtuale me SMS, facebook dhe skype, në thelb mbetet po ajo, një frymëmarrje dhe aromë ardhur tashmë nga ekranet. (Një klik larg) Një homazh i bukur kushtuar nënës vjen i përthyer falë një intimiteti prekës, kur natyra qesh mes lule bajamesh e fiqsh deti, dhe kur sikur Zoti ta kishte kunguar, teksa ajo po lindte nga dritarja hyri një thëllëzë dhe asaj emrin Thëllëzë ia vunë, si bekim Perëndie dhe ëndërr e bardhë pranvere. (Emri Thëllëzë)
Poeti i drejtohet librit të tij si të ishte një fëmijë i pafajshëm, ca më shumë i paditur, që do dal në jetë para lexuesve e diçka nga kumtet e shenjta humane do të thotë. Por i drejtohet edhe si një krijese të veçantë e të privilegjuar të kulturës, poetëve, fantazisë, diturisë, ndaj dhe lindja e tij yshtë si akt ekzorcizmi i kujtesave të vrara e të përgjumura të poetit, kundër censorëve dhe perëndive të rreme, që ia dhunuan shpirtin dhe fjalën, prandaj: “Që të të sillja ty,/ lexova libra që ende nuk janë shkruar,/ shkela vise që ende nuk gjenden në harta,/ mblodha frytet e ideve/ që nuk kanë rënë ende në tokë.” (Ti libër) Zemërimi që penën ia penguan poeti, ia dëshmonte hënës së fëmijërisë së largët që “hidhej duke u penguar nëpër bokërimat e qiellit,/ atje ku yjet gremiseshin/ në mes të grumbullit të reve/ që vraponin duke bubullirë/ me nga një vetëtimë të ngulur mbi shpinë,/ si demat në arenë. (Kur shkruaja i zemëruar)
Dashuria në imazhet e mbetura në mbamendjen poetike, e trembur nga s’ngrysja e kohës së vrazhdët, nëpër natë gjendej në arrati, me detin pranë dhe dallgët e tij, ku velloja e hënës e mbulonte të dashurën si fustan nusërie, ndërsa ylli i Afërditës i ulej në gisht si unazë… Ka ndonjë vjershë si Kur dashuronim ku vargu bëhet flu, delikat, si fryma, i brishtë si kërcell luleje a filiz, dhe asiherë vjen shprehja e gjetur poetike: “Ajo që nuk e thoshim me zë/ ishte më e bukur se fjalët,/ më e ëndshme se qumështi i yjeve/ që xixëllonjat pinin mbrëmjeve nëpër qiell… Ndjenim në gjoks limfën e trupave tanë,/ duke u përndezur nëpër muzg./ edhe një puthje na dukej zhurmë.”
Mik i detit, Agim Mato i drejtohet atij me vargjet: “Vëllai im, det!/ Duke u futur çdo natë brenda meje,/ ma zgjerove shpirtin,/ m’i fashite dhimbjet/ dhe më bëre t’i mëshiroj ata që luftuan njeriun…”  (Nuk jam bardi yt, o det) Më tutje, brigjet që mbushen me fluturimet e pulëbardhave në gjirin e Sarandës, një koncert i “dirigjuar nga erërat joniane si në skenën vigane të një amfiteatri”, apo ngarendja këmbëzbathur shkëmbinjve të mprehtë të buzëdetit për të gjurmuar vezët e pëllumbave që kurrë ai s’i gjeti, ndaj dhe me një dëshpërim të ëmbël mbushur mall e nostalgji, poeti këlthet: “Ah, retë, retë – si t’i kërkoj atje lart foletë?!...”
Diku gjetkë poezia merr forma narrative me ndodhi të njohura, siç qe edhe katrahura dhe çmenduria e vitit 1997, kur u mbytën në det “katrat” e flotës detare ushtarake në Sarandë, duke e shndërruar episodin në një ëndërr të frikshme, të çartur, sa dhe në një muze fëmijësh e relikte historie nën ujë. Mëpastaj udhëtimi poetik ua hipën metaforave domethënëse që hapen nëpër shtretër polisemantikë si: “Është një vis i fshehtë i shpirtit/ me gërmadhat e ëndrrave të shembura/ dhe varrin e një dashurie”. (Është një vis) Sakrilegj e klithmë dëshpërimi është dhimbja dhe drama kur dheu, toka, zakonet, antropologjia, pemët, lulet, pyjet, lumenjtë, kafshët e egra dhe gjithçka ku ti je lindur e rritur, atje ku ke ngritur kasollen e jetës, ku ke frymuar, të rrëmbehet nga të pushtetshmit e pashpirt apo industrializimi i skajtë, teknologjia, konsumizmi, duke prishur rregullat e arta të natyrës dhe të vetë ekuilibrit.
(Letra e kryetarit të Seatle) Shndërrimi i një përfytyrimi thuajse mitologjik, Vuvi i Tushit, që fantazia e pafajshme e fëmijës së trembur i ka dhënë atij përmasat e horrorrit dhe të përbindëshave, ja ku gjiganti përunjet dhe i jep ujë një fëmije, shoqëruar plot dhelka e psherëtima dhembshurie për krijesën e tij të brishtë… (Vuvi i Tushit) Një tjetër formë poetike është kur diku një fjalë e vetme përsëritet, kuptimësohet e konvertohet në thelb e imanencë të vetë karakterit të njeriut, siç janë rrudhat që poeti kurrë s’i fsheh, as i fshin, sepse aty flenë të vërtetat e tij, si “një libër i hapur sizmik tërmetesh që tronditin”. (Rrudhat) Herë tjetër uni poetik njënjësohet e bëhet bartësi i zjarrit, si dikur Prometeu; tashmë jo aq zjarri olimpik hyjnor, por zjarri që djeg shpirtin e shqetësuar poetik. Ndërsa tek poezia ‘Lisat’, Mato rrugëtimin e të gjallëve që vdesin dhe të vdekurve që ngjallen në zemrat e të gjallëve e ngujon në një detaj që i përket njëherazi sa të mundshmes, aq dhe alegorikes e simbolikes teksa përcakton për martirin e radhës: “Le të mbijë lisi,/ le t’i lëshojë rrënjët thellë/ në gjoksin e tij, në zemrën e tij…”
Në përmbyllje, pa e tjerrë më gjatë, i uroj mikut tim dhe poetit me emër Agim Mato të tjerë libra dhe një shpirt poetik që veç di të digjet për të bukurën, të mirën, lirinë…

lunedì 28 agosto 2017

Diana Çuli: Pluhuri i artë i përjetësive



DIANA ÇULI: “PLUHURI I ARTË I PËRJETËSIVE”




Tashmë është një jetë e gjatë, që në të largëtin vit 1969 kur poeti Agim Mato botoi vëllimin e tij të parë me poezi Jug. Më pas, më 1974  vëllimin poetik  Në pragun e shtëpive tona dhe më 1986 Buka e fjalëve e më tej...vëllimet pasuan njëri-tjetrin. Ai spikati menjëherë mes brezit të poetëve të kohës së tij për një figuracion gjithë dritë, për lirizëm, mjete dalluese shprehëse artistike dhe për një frymëzim të veçantë nga viset bregdetare të Jugut, frymëzim i cili nuk e ka lënë as sot, përkundrazi.
Me vëllimin Pluhuri i artë i përjetësive, botuar nga shtëpia botuese MILOSAO, që mua më ra në dorë së fundmi, m’u përsërit edhe një herë në mendje aksioma se poezia, se arti nuk ka moshë, as kohë; se poezia, si edhe artet e tjera, nuk ecën paralel me zhvillimin e shoqërisë, por ndjek rrugën e saj dhe ligjet e saj të ecjes përpara. Ose të spirales së saj udhëtare. Mund të them, siç e ka thënë me të drejtë edhe profesor Fatmir Terziu në parathënien e librit se “Mesazhi themelor i vëllimit më të ri të poetit Agim Mato Pluhuri i artë i përjetësive është një gravitet mendimesh filozofike që agravojnë me mendimin te përkohshmëria e jetës”.  Do të pikënisesha këtu për ta zgjeruar më tej këtë koncept që më tërhoqi vëmendjen: përkohshmëria e jetës. Sigurisht. Madje, sa më shumë kalon koha, në proporcion të zhdrejtë me moshimin e njeriut, aq më e shkurtër të duket ajo. Një ndjesi që të shkakton kjo përmasë e universit, e cila i ngjan ankthit, por edhe paqtimit me veten.
Çfarë bën një poet kur e di se përkohshmëria e kohës është ndëshkimi i tij personal, si edhe i çdo qenieje tjetër njerëzore, por dhuratë për të tjerët, për ata që sapo kanë ardhur dhe për ata që vijnë më pas? Agim Mato e dëgjon kohën, e mban vesh, i duket sikur ajo tingëllon në mënyrë të vazhdueshme, por jo uniforme (Përrenjtë, Pasdite në Ksamil, Nuk jam bardi yt o det), herë i jep shenja, herë i jep porosi të çuditshme. Ajo rend, rend, por përfundon askund, në të vërtetë. Për Agim Maton, ajo edhe rikthehet, e humbet përmasën e saj e njëkahshme dhe shkon mbrapsht te Ndre Mjeda, te nëna, tek e shkuara e largët, te pelegrinazhi në kishën e Shën Anës, dhe atje zbulon të fshehta dhe mrekullime, po edhe trishtime, po edhe gëzime që ai është i lumtur t’i shohë. I menduar dhe i lënduar t’i shprehë.
Letërsia, filozofia dhe shkenca kanë kontribuar ta ripërcaktojnë konceptin e kohës në marrëdhënie me përvojën njerëzore. Kjo më duket se ka ndodhur tek poezia e Agim Matos, që kërkon t’i gjejë kuptimin gjërave, të hyjë në thelbin e tyre, përmes këtyre reflektimeve poetike. Dhe këto reflektime që lidhen vazhdimisht me temën e lirisë, veçanërisht individuale, të brendshme, - pa të cilën perceptimi për kohën do të ishte vetëm një rrjedhë e thjeshtë - i japin poezisë së tij ritëm e lëvizje. Ai na fton edhe ne ta shohim kohën si një udhëtim dhe vetë kohën si lëvizje e paprerë. Nuk e ka titulluar më kot vëllimin e tij Pluhuri i artë i përjetësive.
Në këtë lëvizje të paprerë, të përjetshme, ku e përkohshmja shkrihet në të si grimcë, si thërrmijë kozmike, ndihmon edhe peizazhi konkret i jugut të dashur të poetit: Në muzg zbresin hijet, Vezët e pulëbardhave, Në limanin e ditëve tona..
Poetin e ngacmon edhe zhvillimi teknologjik, era digjitale - poezia do të jetë ajo që ka qenë gjithmonë, do të trajtojë temat e saj universale e të përjetshme si dashuria, jeta, vdekja, mërzia, pasioni? A mund të ndikojë në jetën shoqërore, letrare? Pra, të gjitha ato tema ekzistenciale që kanë shqetësuar shpirtrat e poetëve në shekuj, si do të trajtohen tashmë, në këtë botë kaq të ndryshuar? Të gjithë jemi në këtë laborator të brendshëm, ku zhvillohet edhe gjuha jonë letrare. Por, ja që poezia del gjithnjë origjinale dhe fitimtare mbi zhvillimin teknik, duke mos tradhtuar kurrë temat e saj të mëdha. Duke shkrirë në një hap të ri e të panjohur - por gjithnjë intrigues e magjik - traditën me të tashmen dhe të ardhmen.
Kjo më duket se ndodh në poezinë e Agim Matos, që e sheh botën në një mëngjes të ri: Me shpirtin e çliruar nga motivet/sodit ditën që lind.

mercoledì 19 aprile 2017

Para fillimit të Festivalit të teatrove në Butrint



PARA FILLIMIT TË FESTIVALIT
  TEATROVE NË BUTRINT

Lotoret prej terrakote, të plasaritura,
të çara nga kripa dhe acidi i syve njerëzorë,
ndiejnë t’u njomet hiri i tragjedive
prapa xhamave të muzeut në Butrint!

Përse i mblidhnin lotët e nënave,
për llogari të kujt hyu
arkivohej pikë-pikë dhimbja
dhe hidhërimi i tyre?

Kush do ta pinte kupën e vrerit
të vendosur bri të vdekurit
në rravgimin drejt jetës së përtejme?

Po dënesat, ulërimat, logoritë,
ofshamat, ç’enë do t’i mblidhte?

Në ç’mite do të strehoheshin
flokët e shkulura, faqet e çjerra
dhe do të shfaqeshin në koret
e vajtojcave antike të tragjedive?

Vepra e kujt tragjediani
e ka radhën të luhet sot
në skenën e teatrit,
këtu në Butrint?

Ç’ hata e lashtë
do të ringjallet para nesh
për t’u barabitur
me tragjeditë e sotme të planetit?

domenica 2 aprile 2017

Vargje të një pene të sekuestruar



 VASIL KLIRONOMI

VARGJET E NJË PENE TË

 SEKUESTRUAR

Këto ditë më ra në duar libri i ri me titull: “Pluhuri i artë i përjetësive”  i poetit të mirënjohur Agim Mato.
Përjetësia s’ është gjë tjetër veçse çka trashëgon nga brezat e shkuar dhe e përcjell në brezat që vijnë, na thotë nëpërmjet këtij titulli dhe, edhe pse  i pajisur me dije në fushat e letërsisë, të arteve dhe shkencave, firmos mendimin filozofik me mollëzën e gishtit.
I lindur dhe i plakur në shekullin e kaluar dhe i rinuar në shekullin e ri, nxjerr nga brenda vetes dhe pastron kambanën e tij të ndryshkur. Fjalët e prushta, të qëmtuara herë në vatrën e vet dhe herë në atë të fqinjit, i mbushin grushtet për të ngrohur poezinë. Nuk ka dimër në poezinë e Agimit, pa pasur një verë të vogël. Në jetën tonë dimërore, me pulëbardhat na sjell ditët Alqionike[1].
 Po pse ky poet  i formuar na përmend aq shpesh të kaluarën e vet dhe e bën shqetësim të së tërës?! E shkuara në poezinë e Agimi Matos, është armë për të mbrojtur të ardhmen.
Gjoksi i tij edhe pse guaskë e zbrazur, ulej e ngrihej nga frymë-marrja duke krijuar kështu, batica dhe zbatica në jetën tonë.

Një spirancë anijesh e  këputur nga zinxhirët isha,
me hekurin e udhëtimeve të ndryshkur...

... shkruan poeti virtual që i shpëtoi sterilizimit shpirtëror.
Dimë nga mitologjia se bukuria e shpirtit la në hije dhe vet Afërditën, por në ditët tona mësuam nga shpirti poetik, se nuk mund ta vinte me ‘’Zeusin’’ i cili u kthye në përbindësh për ta frikësuar.

Më çoni lajm të zbres atje poshtë, në qytetin ku rroni,...

...thërret nëpërmjet mëmës në vargje. Kuptohet që flet nga parajsa, por nënkuptohet ama që ferri nuk ishte nën tokë po mbi tokë. Atëherë bën bilancin e jetës dhe ve veten në provë, ose më mirë edhe pse në ferr, vendos të mbijetojë. Ky është dhe traktati i tij filozofik me jetën.
Po ç’ është jeta? Masa dhe harmonia na mëson Pitagora. E shkuara, e tanishmja dhe e ardhmja thekson Mato, mendimin e këtij matematikani e filozofi të lashtësisë greke dhe me të dhënat që ndeshim nëpër vargje, plotëson boshllëqet historike.
Ky  talent magjik i pajisur me një imagjinatë të fortë krijuese

lexoi libra që ende nuk janë shkruar,
shkeli në vise që ende nuk janë shkelur,
mblodhi frytet e ideve që ende nuk kanë rënë në tokë

dhe bëri siç thotë redaktori Alush Avduli:
- penën parmendë për të lëruar në parcelat e poezisë.

        Me kohë, ndan detit dhe poezisë,  poeti, që për shumë kohë i sekuestruan penën si një armë të paligjshme, na nxjerrë jashtë nga hijet dhe na hap shtigjet që na lidhin me botën. Këtu, /zgje-ron  shpirtin,/fashit dhimbjen/dhe mëshiron ata që luftuan njeriun./
           Agim  Mato, vetëm një klik larg  filozofisë së Parmenidhit, me një lopatëz ëndrre në poezinë e vet, zhvendos errësirën për të shembur distancat dhe pengesat.
           Vargjet e tij të ngarkuara me urimet e kambanave dhe urtësinë e uratave
ndjekin nga pas ekspedita poetësh,
filozofësh,
eksploratorësh, shpikësish,
që me dritën e tyre u ndriçojnë udhën planetëve dhe
kohërave.
 
            Edhe në këtë libër, Mato i jep nurin femëror poezisë, hap gojën e një vajze si sqepin e një zogu, bën plepat fjalamanë të heshtin, fotografon përrenjtë  tek hidhen si kecat gurë mbi gurë, ve në lëvizje peshq të përgjumur e të ngathët, hulumton shpellat kur sipër tij këlthasin  pulëbardhat, ngjit tufa palombarësh prej thellësive dhe rimorkion oqeane. Në poezitë e Matos, dëgjojmë limfën të rrjedhë në drurët si gjaku në venat tona, provojmë erën që është ëmbëlsuar prej luleve, mësojmë se ajri është i virgjër dhe se toka nuk i përket njeriut, por njeriu i përket asaj.
Duke përfunduar, shpreh sigurinë se ky libër do të zerë vend në raftet e bibliotekave dhe do të skedohet pranë emra poetësh të përmendur brenda dhe jashtë kufijve të poezisë sonë.



[1] Ky emërtim vjen nga Aristoteli.

lunedì 27 marzo 2017

Aristidhi



ARISTIDHI


Ju kujtohet Aristidhi i gjorë, truppakët
e i hajthëm me gjymtyrët  si një buratin?
Natyrën e mbushi me pemë
rrotull shtëpisë përdhese
të ngritur me gurët që nxori
nga hapja e kopshtit  me mundim.

Vetëm me natyrën kuptohej,
asaj ia dha ç’ kishte në jetë.

Fotoja e të birit të burgosur në Spaç
i rëndonte në xhep më  shumë se vitet,
më shumë se shkëmbinjtë
i peshonte dhimbja  që hiqte zvarrë në qytet.

Atëherë shtyllat e shpirtit ja rrëzuan
skenat e kinemasë dimërore
të mbushur cit më cit me sehirxhinj.
Në bankën e të akuzuarve i biri dridhej
me të gjashtëmbëdhjetë vitet në shpinë.

Atëherë një ulërimë e thekshme e mbuloi të tërin
kur dëgjoi pretencën me njëzetë e pesë  vjet
dhe thanë se shkalloi duke sokëllitur në brigje,
në shkëmbinjtë e thepisur mbi det.

Njëzetë e pesë vjet, 
se i biri guxoi
të nisej me not deri në  Korfuz,
kur befas i dolën si ujqër prozhektorët
dhe rrugën ja ndërprenë
në natën pus.

Vite më vonë, të gjorin  Aristidh,
tek rrinte i vetmuar si një statujë mbi det
e pyetën, të ardhur nga Tirana  ca të rinj:
- Sa larg është ishulli që këtej?
dhe një zë të zvargur, tjetërsoj, dëgjuan:
               - Njëzetë e pesë vjet!.

lunedì 13 marzo 2017

Stilistika befasuese e poetit Agim Mato



PAJTIM   ÇAUSHI



STILISTIKA BEFASUESE E POETIT AGIM MATO


Në një udhëtim prej lexuesi të vemendshëm përgjatë vargjeve  të krijuara nga poeti Agim Mato përfton gjendje emocionale pozitive të veçantë. Kjo pasi ndiehesh i qarkuar dhe i ngacmuar nga dhjetra e qindra njesi stilistike te hijshme e origjinale të cilat të ngopin me kenaqësi estetike të llojllojshme.
Mendoj se figurshmëria e poezisë së Agim Matos, që në krye të herës, ka dy boshte  emocionale të lidhur ngushtë me njeri jetrin: udhëtimin dhe detin. Uni poetik i të gjithë vëllimeve të publikuar tek lexuesi nuk është një udhetar i zakonshëm që fluturon a zvarritet skrëkave a shetitoreve në skaje të ndryshëm të vendit e të globit. Ai është një një lundërtar, një peshkatar, një sfidues i gjithë elementëve të fshehur apo të shfaqur të mosekzistencës që, duke u përplasur me ta, del kundërshtues dhe triumfues. Valvitja e flamurit të jetës sfidon të këqiat e llojllojshme duke lënë pas sakrificën për vazhdimësi gjithëkohore.
Poeti që në vëllimin e parë poetik me titullin shenjues JUG (1970) prezantohet me një metaforë besasuese dhe krahasimin e lindur nga mjedisi i vendindjes së bukur që shenjon identitet, kolorit dhe origjinalitet: “stuhitë jugore kam sjellë,… portretin e peshkatarëve si vet shkëmbinjtë e detit…”
Edhe prezantimi i heroit lirik të poezisë, përmes përsëritjes artistike dhe enumeracionit të krijuar prej elementëve të njohur të mjedisit jepet në raportin e përjetshëm bir – natyrë, me nënteksin bir – nënë: ”jam bir I brigjeve të gjelbra, bir I rërës dhe I detit…”
Përkufizimi për qytetin e Sarandës krijon një polivalencë figurative origjinale dhe është nga më të goditurat që i është bërë perlës së jugut: “Saranda - si një hënë e prerë është ngulur në tokë…” Harmonizohen bukur krahasimi, epiteti dhe metafora duke krijuar bashkëjetesë të përsosur me objektin të cilin përkufizojnë.
Tek vëllimi poetik “JASHTË EKLIPSIT” – 2012, Agimi e ngre në nivel më të lartë cilësin e krijimit të figurës stilistike, e fut atë në një furrë me temperaturë të lartë duke e pjekur dhe duke e bërë më interesante e mbresëlënëse: “u ndezën motorrët e metaforave”,  shkruan ai duke vetëthënë përgjegjësitë krijuese që merr përsipër që t’u përcjellë lexuesve. Tanimë, imagjinata krijues dhe parafytyrimi poetik janë të një shkalle të lartë pasi figurshmëria lind nga ngjizja e detajeve jugorë, tokësorë dhe qiellorë:

“I vetmuar jam në jug,
Far i plakur mbi shkëmb,
I përmjerë nga yjet,
I pëgërë nga glasa hënore…”

Inversioni bëhet emocionues dhe ndikues për kënaqësi estetike kur ndërtohet me ngarkesë figurative  të menduar dhe të vendosur mes vargjeve në formë origjinale. Vargje dhe figura të tilla të përcjellin veti estetike dy – tri formëshe.
Dukuritë e kërcënimit të ekzistencës së jetës njerëzore në kohën e diktaturës realizohen bukur përmes metonimisë e metaforave të veçanta emrore. Krijimi i tyre lidhet ngushtë me përditëshmërin e ngritur në art nëpërmjet detajeve të përzgjedhur tronditës:

“... Gazi i policisë angullinë në të përpjeta:
Erdhi njëmbëdhjeta…

....Qënie që rriteshin në vaskat e absurdit të
një doktrine…

....Tanket derdhin gjakun e luleve…”

Stilistika e poezisë së Agim Matos është e pakrahasueshme për nga eleganca dhe veçantësia edhe kur trajton tema tërësisht të bashkëkohësisë. Ngjarjet absurde, tragji–komike,  shkaterruese me pasoja negative në dhjetra e dhjetra vite s’ka se si të jepen më saktësisht nga ana artistike se në vargjet rrënqethës për vitin e çmendur ’97:

“shtrirë përtokë simetria e zambakëve,
Algjebra e lulishteve,
Gjeometria e trotuareve,
Shtrirë përtokë shteti!...”

Meditimi, përgjithësimi dhe mëvetësia e stilistikës poetike të poetit Agim Mato ngrihen në nivele edhe më të lartë tek vëllimet e viteve të fundit. Kjo për faktin se në vargjet e tyre shpesh poeti kapërcen pragun e arritur dhe futet në shtresat e konceptit estetik të palimpsestit. Kjo është shkalla më e lartë që mund të arrijë filozofia krijuese e në poeti, shkallë të cilën steka e lartesisë së figuracionit të krijuar nga Agim Matos e ka zënë. Mendoj se ky nivel estetik duhet të jetë objekt i një shkrimi tjetër më vete për të dalë më i plotë dhe më shenjues.


mercoledì 8 marzo 2017

Luleshqerrat



LULESHQERRAT

Ç' ishin ato zëra që më thërrisnin me ngut nga poshtë?
Ç'të kishte ndodhur?Zgjata kokën në dritare
dhe pashë sheshin e erërave të shkurtit
të mbushur plot e për plot me shoqezat e mia të hershme:
luleshqerrat e sapoçelura. 
 "Eja, eja", tundeshin të gëzuara 
nën dritën e virgjër mëngjesore.
Nuk e di si u injektua një padurim brenda meje
dhe nisa të zbres dy e nga dy shkallët e viteve,  
duke braktisur kohën,
i shndërruar në çdo hap,
derisa mbërrita atje poshtë 
një fëmijë i vogël në pakohësi.

U prekja kërcellin e hajthëm,
petalet ngjyrë ëndrre
dhe një lot më rrëshqiti 
para dëlirësisë e pafajësisë së tyre.
I mbuloja me pëllëmbët e vocka
nga frika se mos kthehej sërish thëllimi.
Nga vinin kështu? 
Nga thellësia e kujtimeve të mia
apo ndonjë qenie e përrallave të fëmijërisë
m’i dërgonte nga nëndheu?

U harrova gjatë si fëmijë 
dhe nuk kujtohesha më
të ngjitesha atje lartë 
te mosha ime e shkuar.

Ku e gjenin forcën ato lule të imta
të magjepsnin psikikën time të lodhur nga jeta
e të më kthenin atje ku pata skicuar
bukurinë e shpirtit dhe ëndrrat?