........

mercoledì 19 aprile 2017

Para fillimit të Festivalit të teatrove në Butrint



PARA FILLIMIT TË FESTIVALIT
  TEATROVE NË BUTRINT

Lotoret prej terrakote, të plasaritura,
të çara nga kripa dhe acidi i syve njerëzorë,
ndiejnë t’u njomet hiri i tragjedive
prapa xhamave të muzeut në Butrint!

Përse i mblidhnin lotët e nënave,
për llogari të kujt hyu
arkivohej pikë-pikë dhimbja
dhe hidhërimi i tyre?

Kush do ta pinte kupën e vrerit
të vendosur bri të vdekurit
në rravgimin drejt jetës së përtejme?

Po dënesat, ulërimat, logoritë,
ofshamat, ç’enë do t’i mblidhte?

Në ç’mite do të strehoheshin
flokët e shkulura, faqet e çjerra
dhe do të shfaqeshin në koret
e vajtojcave antike të tragjedive?

Vepra e kujt tragjediani
e ka radhën të luhet sot
në skenën e teatrit,
këtu në Butrint?

Ç’ hata e lashtë
do të ringjallet para nesh
për t’u barabitur
me tragjeditë e sotme të planetit?

domenica 2 aprile 2017

Vargje të një pene të sekuestruar



 VASIL KLIRONOMI

VARGJET E NJË PENE TË

 SEKUESTRUAR

Këto ditë më ra në duar libri i ri me titull: “Pluhuri i artë i përjetësive”  i poetit të mirënjohur Agim Mato.
Përjetësia s’ është gjë tjetër veçse çka trashëgon nga brezat e shkuar dhe e përcjell në brezat që vijnë, na thotë nëpërmjet këtij titulli dhe, edhe pse  i pajisur me dije në fushat e letërsisë, të arteve dhe shkencave, firmos mendimin filozofik me mollëzën e gishtit.
I lindur dhe i plakur në shekullin e kaluar dhe i rinuar në shekullin e ri, nxjerr nga brenda vetes dhe pastron kambanën e tij të ndryshkur. Fjalët e prushta, të qëmtuara herë në vatrën e vet dhe herë në atë të fqinjit, i mbushin grushtet për të ngrohur poezinë. Nuk ka dimër në poezinë e Agimit, pa pasur një verë të vogël. Në jetën tonë dimërore, me pulëbardhat na sjell ditët Alqionike[1].
 Po pse ky poet  i formuar na përmend aq shpesh të kaluarën e vet dhe e bën shqetësim të së tërës?! E shkuara në poezinë e Agimi Matos, është armë për të mbrojtur të ardhmen.
Gjoksi i tij edhe pse guaskë e zbrazur, ulej e ngrihej nga frymë-marrja duke krijuar kështu, batica dhe zbatica në jetën tonë.

Një spirancë anijesh e  këputur nga zinxhirët isha,
me hekurin e udhëtimeve të ndryshkur...

... shkruan poeti virtual që i shpëtoi sterilizimit shpirtëror.
Dimë nga mitologjia se bukuria e shpirtit la në hije dhe vet Afërditën, por në ditët tona mësuam nga shpirti poetik, se nuk mund ta vinte me ‘’Zeusin’’ i cili u kthye në përbindësh për ta frikësuar.

Më çoni lajm të zbres atje poshtë, në qytetin ku rroni,...

...thërret nëpërmjet mëmës në vargje. Kuptohet që flet nga parajsa, por nënkuptohet ama që ferri nuk ishte nën tokë po mbi tokë. Atëherë bën bilancin e jetës dhe ve veten në provë, ose më mirë edhe pse në ferr, vendos të mbijetojë. Ky është dhe traktati i tij filozofik me jetën.
Po ç’ është jeta? Masa dhe harmonia na mëson Pitagora. E shkuara, e tanishmja dhe e ardhmja thekson Mato, mendimin e këtij matematikani e filozofi të lashtësisë greke dhe me të dhënat që ndeshim nëpër vargje, plotëson boshllëqet historike.
Ky  talent magjik i pajisur me një imagjinatë të fortë krijuese

lexoi libra që ende nuk janë shkruar,
shkeli në vise që ende nuk janë shkelur,
mblodhi frytet e ideve që ende nuk kanë rënë në tokë

dhe bëri siç thotë redaktori Alush Avduli:
- penën parmendë për të lëruar në parcelat e poezisë.

        Me kohë, ndan detit dhe poezisë,  poeti, që për shumë kohë i sekuestruan penën si një armë të paligjshme, na nxjerrë jashtë nga hijet dhe na hap shtigjet që na lidhin me botën. Këtu, /zgje-ron  shpirtin,/fashit dhimbjen/dhe mëshiron ata që luftuan njeriun./
           Agim  Mato, vetëm një klik larg  filozofisë së Parmenidhit, me një lopatëz ëndrre në poezinë e vet, zhvendos errësirën për të shembur distancat dhe pengesat.
           Vargjet e tij të ngarkuara me urimet e kambanave dhe urtësinë e uratave
ndjekin nga pas ekspedita poetësh,
filozofësh,
eksploratorësh, shpikësish,
që me dritën e tyre u ndriçojnë udhën planetëve dhe
kohërave.
 
            Edhe në këtë libër, Mato i jep nurin femëror poezisë, hap gojën e një vajze si sqepin e një zogu, bën plepat fjalamanë të heshtin, fotografon përrenjtë  tek hidhen si kecat gurë mbi gurë, ve në lëvizje peshq të përgjumur e të ngathët, hulumton shpellat kur sipër tij këlthasin  pulëbardhat, ngjit tufa palombarësh prej thellësive dhe rimorkion oqeane. Në poezitë e Matos, dëgjojmë limfën të rrjedhë në drurët si gjaku në venat tona, provojmë erën që është ëmbëlsuar prej luleve, mësojmë se ajri është i virgjër dhe se toka nuk i përket njeriut, por njeriu i përket asaj.
Duke përfunduar, shpreh sigurinë se ky libër do të zerë vend në raftet e bibliotekave dhe do të skedohet pranë emra poetësh të përmendur brenda dhe jashtë kufijve të poezisë sonë.



[1] Ky emërtim vjen nga Aristoteli.

lunedì 27 marzo 2017

Aristidhi



ARISTIDHI


Ju kujtohet Aristidhi i gjorë, truppakët
e i hajthëm me gjymtyrët  si një buratin?
Natyrën e mbushi me pemë
rrotull shtëpisë përdhese
të ngritur me gurët që nxori
nga hapja e kopshtit  me mundim.

Vetëm me natyrën kuptohej,
asaj ia dha ç’ kishte në jetë.

Fotoja e të birit të burgosur në Spaç
i rëndonte në xhep më  shumë se vitet,
më shumë se shkëmbinjtë
i peshonte dhimbja  që hiqte zvarrë në qytet.

Atëherë shtyllat e shpirtit ja rrëzuan
skenat e kinemasë dimërore
të mbushur cit më cit me sehirxhinj.
Në bankën e të akuzuarve i biri dridhej
me të gjashtëmbëdhjetë vitet në shpinë.

Atëherë një ulërimë e thekshme e mbuloi të tërin
kur dëgjoi pretencën me njëzetë e pesë  vjet
dhe thanë se shkalloi duke sokëllitur në brigje,
në shkëmbinjtë e thepisur mbi det.

Njëzetë e pesë vjet, 
se i biri guxoi
të nisej me not deri në  Korfuz,
kur befas i dolën si ujqër prozhektorët
dhe rrugën ja ndërprenë
në natën pus.

Vite më vonë, të gjorin  Aristidh,
tek rrinte i vetmuar si një statujë mbi det
e pyetën, të ardhur nga Tirana  ca të rinj:
- Sa larg është ishulli që këtej?
dhe një zë të zvargur, tjetërsoj, dëgjuan:
               - Njëzetë e pesë vjet!.

lunedì 13 marzo 2017

Stilistika befasuese e poetit Agim Mato



PAJTIM   ÇAUSHI



STILISTIKA BEFASUESE E POETIT AGIM MATO


Në një udhëtim prej lexuesi të vemendshëm përgjatë vargjeve  të krijuara nga poeti Agim Mato përfton gjendje emocionale pozitive të veçantë. Kjo pasi ndiehesh i qarkuar dhe i ngacmuar nga dhjetra e qindra njesi stilistike te hijshme e origjinale të cilat të ngopin me kenaqësi estetike të llojllojshme.
Mendoj se figurshmëria e poezisë së Agim Matos, që në krye të herës, ka dy boshte  emocionale të lidhur ngushtë me njeri jetrin: udhëtimin dhe detin. Uni poetik i të gjithë vëllimeve të publikuar tek lexuesi nuk është një udhetar i zakonshëm që fluturon a zvarritet skrëkave a shetitoreve në skaje të ndryshëm të vendit e të globit. Ai është një një lundërtar, një peshkatar, një sfidues i gjithë elementëve të fshehur apo të shfaqur të mosekzistencës që, duke u përplasur me ta, del kundërshtues dhe triumfues. Valvitja e flamurit të jetës sfidon të këqiat e llojllojshme duke lënë pas sakrificën për vazhdimësi gjithëkohore.
Poeti që në vëllimin e parë poetik me titullin shenjues JUG (1970) prezantohet me një metaforë besasuese dhe krahasimin e lindur nga mjedisi i vendindjes së bukur që shenjon identitet, kolorit dhe origjinalitet: “stuhitë jugore kam sjellë,… portretin e peshkatarëve si vet shkëmbinjtë e detit…”
Edhe prezantimi i heroit lirik të poezisë, përmes përsëritjes artistike dhe enumeracionit të krijuar prej elementëve të njohur të mjedisit jepet në raportin e përjetshëm bir – natyrë, me nënteksin bir – nënë: ”jam bir I brigjeve të gjelbra, bir I rërës dhe I detit…”
Përkufizimi për qytetin e Sarandës krijon një polivalencë figurative origjinale dhe është nga më të goditurat që i është bërë perlës së jugut: “Saranda - si një hënë e prerë është ngulur në tokë…” Harmonizohen bukur krahasimi, epiteti dhe metafora duke krijuar bashkëjetesë të përsosur me objektin të cilin përkufizojnë.
Tek vëllimi poetik “JASHTË EKLIPSIT” – 2012, Agimi e ngre në nivel më të lartë cilësin e krijimit të figurës stilistike, e fut atë në një furrë me temperaturë të lartë duke e pjekur dhe duke e bërë më interesante e mbresëlënëse: “u ndezën motorrët e metaforave”,  shkruan ai duke vetëthënë përgjegjësitë krijuese që merr përsipër që t’u përcjellë lexuesve. Tanimë, imagjinata krijues dhe parafytyrimi poetik janë të një shkalle të lartë pasi figurshmëria lind nga ngjizja e detajeve jugorë, tokësorë dhe qiellorë:

“I vetmuar jam në jug,
Far i plakur mbi shkëmb,
I përmjerë nga yjet,
I pëgërë nga glasa hënore…”

Inversioni bëhet emocionues dhe ndikues për kënaqësi estetike kur ndërtohet me ngarkesë figurative  të menduar dhe të vendosur mes vargjeve në formë origjinale. Vargje dhe figura të tilla të përcjellin veti estetike dy – tri formëshe.
Dukuritë e kërcënimit të ekzistencës së jetës njerëzore në kohën e diktaturës realizohen bukur përmes metonimisë e metaforave të veçanta emrore. Krijimi i tyre lidhet ngushtë me përditëshmërin e ngritur në art nëpërmjet detajeve të përzgjedhur tronditës:

“... Gazi i policisë angullinë në të përpjeta:
Erdhi njëmbëdhjeta…

....Qënie që rriteshin në vaskat e absurdit të
një doktrine…

....Tanket derdhin gjakun e luleve…”

Stilistika e poezisë së Agim Matos është e pakrahasueshme për nga eleganca dhe veçantësia edhe kur trajton tema tërësisht të bashkëkohësisë. Ngjarjet absurde, tragji–komike,  shkaterruese me pasoja negative në dhjetra e dhjetra vite s’ka se si të jepen më saktësisht nga ana artistike se në vargjet rrënqethës për vitin e çmendur ’97:

“shtrirë përtokë simetria e zambakëve,
Algjebra e lulishteve,
Gjeometria e trotuareve,
Shtrirë përtokë shteti!...”

Meditimi, përgjithësimi dhe mëvetësia e stilistikës poetike të poetit Agim Mato ngrihen në nivele edhe më të lartë tek vëllimet e viteve të fundit. Kjo për faktin se në vargjet e tyre shpesh poeti kapërcen pragun e arritur dhe futet në shtresat e konceptit estetik të palimpsestit. Kjo është shkalla më e lartë që mund të arrijë filozofia krijuese e në poeti, shkallë të cilën steka e lartesisë së figuracionit të krijuar nga Agim Matos e ka zënë. Mendoj se ky nivel estetik duhet të jetë objekt i një shkrimi tjetër më vete për të dalë më i plotë dhe më shenjues.


mercoledì 8 marzo 2017

Luleshqerrat



LULESHQERRAT

Ç' ishin ato zëra që më thërrisnin nga poshtë?

Hapa dritaren
dhe pashë sheshin e erërave të shkurtit
të mbushur plot e për plot me shoqezat e mia të hershme,
luleshqerrat e sapoçelura. "Eja, eja", tundeshin të gëzuara nën
                                                            dritën e virgjër mëngjesore.
Nuk e di si u injektua një padurim brenda meje
dhe nisa të zbres dy e nga dy shkallët e viteve,  
duke braktisur kohën,
i shndërruar në çdo hap,
derisa mbërrita atje poshtë 
një fëmijë i vogël në pakohësi.

U prekja kërcellin e hajthëm,
petalet ngjyrë ëndrre
dhe një lot më rrëshqiti 
para dëlirësisë e pafajësisë së tyre.
Nga vinin kështu? 
Nga thellësia e kujtimeve të mia
apo ndonjë qenie e përrallave të fëmijërisë
m’i dërgonte nga nëndheu?

U harrova gjatë si fëmijë 
dhe nuk kujtohesha më
të ngjitesha atje lartë 
te mosha ime e shkuar.

Ku e gjenin forcën ato lule të imta
të magjepsnin psikikën time të lodhur nga jeta
e të më kthenin atje ku pata skicuar
bukurinë e shpirtit dhe ëndrrat?



sabato 14 gennaio 2017

Bora dhe bananet e Tropikut në Sarandë


BORA DHE BANANET E TROPIKUT NË SARANDË



Me një gëzim naiv i pritën flokëzat e borës, bananet e tropikut
     në Sarandë,
bananet me krahët gjigantë e të gjelbër,
të gënjyera nga ngazëllimi i papritur i fëmijëve
që gjuanin me topa bore moshatarët
nëpër parqet e hutuara buzë detit.

Gëzimi zuri t’u mekej, kur pak e nga pak, shtresa e bardhë
                                                                        dhe e ftohtë e borës
filloi t’u rëndonte përsipër.
Atëherë krahët e tyre elegantë,
si krahë albatrosësh oqeanikë,
e humbën energjinë e lundrimit në ajër
dhe nuk e patën më forcën të hapeshin si më parë.
  
Po nata e pazakontë erdhi.

Bananet e tropikut, të pamësuara
me acarin, apo ngricat
nuk arrinin të ndalnin dridhmat me pelerinat e tyre të holla
 në shpatulla
dhe shtrëngoheshin për t’u ngrohur,
duke ndjerë t’u shqepen teshat e gjelbra,
e t’u boshatisen e damarët.


Mëngjesi i gjeti të gjunjëzuara,
në parqet ku rronin,
në një peizazh të bardhë e të panjohur bore
dhe kur hapën sytë, veten e panë me lemeri,
të katandisura me ca zhele të  zverdhura,
me gjymtyrë të këputura e pa jetë.

.



venerdì 6 gennaio 2017

Më ushton në damarë qenia jote



MË USHTON NË DAMARË QENIA JOTE

                                                                  Yllkës



 Më ushton në damarë qenia jote.

I mbështjellë jam nga përqafimi yt,
nga shtrëngimi i krahëve të tua
që zmbrapsin retë   
të mos më qaset zymtia e tyre.

I përjetuam dhe i lamë pas 
të gjitha padrejtësitë
që na rezervoi fati, 
po loti yt e lau si me finjë
të shkuarën e hidhur
dhe dita e ëndërruar erdhi.

Jemi plakur tashmë,   
xixëllonjë e fëmijërisë!
Drita që buron nga ty
ma mbush me dhembshuri 
shpirtin që mëkëmbet.

Më ushton në damarë qenia jote
dhe nuk i kam frikë hekurat
që më burgosin brenda teje.